स्पायडर मॅन

English Version

कोचीच्या एका महाविद्यालयात मी नुकतेच व्याख्यान दिले होते त्या कार्यक्रमाच्या ठिकाणी हा तरुण मला भेटायला आला. त्याला भेटून मला खूप आनंद झाला पण आश्चर्यही वाटले कारण तो तरुण महाराष्ट्रातील कोकण प्रांतातील होता आणि केरळमधील कोचीमधल्या या महाविद्यालयात पीएचडी पदवीचे शिक्षण घेत होता. 

मला आश्चर्य वाटण्याचे कारण असे की, जरी हे कॉलेज खूप (सुमारे 80 वर्षे) जुने आणि केरळ राज्यात बऱ्यापैकी प्रसिद्ध असले तरी त्याची ख्याती सुमारे हजार किमी दूर महाराष्ट्रात पोहोचली असेल असे मला वाटत नाही. एखाद्या आयआयटी किंवा केंद्रीय विद्यापीठ इत्यादी प्रमाणे देशात नामांकित संस्थांपैकी ती एक असती तर ते समजण्यासारखे होते पण तसे नसताना येथे संशोधन करण्यासाठी कोणी इतक्या लांबून का यावे? 

जसजसे मी त्याच्याशी अधिक बोलत होतो तसतसे मला हे समजले की त्याने हे महाविद्यालय इतके दूर निवडले कारण त्याला कोळ्यांबद्दल (spiders) खूप आवड आहे. बांदोडकर कॉलेज, ठाणे, महाराष्ट्र येथे वन्यजीव जीवशास्त्रात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी संपूर्ण भारतात मोठ्या संख्येने कोळ्याच्या प्रजाती गोळा करण्याचे काम केले आणि मेघालयसारख्या दुर्गम ठिकाणाहून काही नवीन प्रजाती शोधून काढल्या. मध्यंतरी त्याने सलीम अली केंद्रात सुद्धा काम केले. त्याला देशभरात इथे एक प्रयोगशाळा सापडली जी कोळ्यांवर काम करणाऱ्या, देशातील मोजक्या प्रयोगशाळांपैकी एक होती आणि ज्यांच्याकडे अतिशय लहान आकाराच्या कोळ्यांचे परीक्षण आणि अभ्यास करण्यासाठी काही अत्याधुनिक सूक्ष्मदर्शक आहेत. 

त्याचे नाव गौतम कदम आणि हे कोळ्यांबद्दलचे त्याचा हा ध्यास तसा बऱ्याच काळापासून आहे. त्याने त्यासाठी देशाच्या बऱ्याच भागांमध्ये पायपीट करुन कोळ्यांच्या 12 प्रजाती जमा शोधल्या आहेत.[1] तो मला त्याच्या प्रयोगशाळेत घेउन गेला जिथे त्याने (मुख्यत:) आणि त्याच्यासह इतर संशोधन करणाऱ्या विद्यार्थ्यानीं कोळ्यांच्या अक्षरश: शेकडो प्रजातींचे संकलन केले आहे. चित्रात दिसत असल्याप्रमाणे अगदी बोटाच्या टोकावर ते तळहातावर मावतील, किंबहुना त्याहीपेक्षा आकाराने मोठ्या कोळ्यांच्या प्रजाती त्यांनी जमा केल्या आहेत, अभ्यासल्या आहेत. त्यात विषारी-बिन विषारी सगळेच आहेत. काही विंचू आहेत, काही कोळी सदृश्य जाती आहेत. त्याने साप सुद्धा हाताळलेत आणि सापाची सुटका केली आहे. त्याला या कोळ्यांच्या गुणविशेषांसह त्या देशाच्या कोणत्या भागात आढळतात याची माहिती तोंडपाठ आहे. किंबहुना, तुम्ही देशाच्या नकाशावर बोट ठेवा आणि तो तुम्हाला तिथल्या कोळ्यांच्या जातींबद्दल सांगू शकेल इतका त्याचा अभ्यास आहे. 

            

 या सर्वांचे जतन करण्यासाठी त्यांना ऍबसोल्यूट म्हणजे १००% एथेनॉलच्या द्रावणात ठेवले जाते. काही काळात त्याचे बाश्पीभवन झाल्यास ते पुन्हा भरावे लागते. त्यांच्या शरिराच्या वेगवेगळ्या बारकाव्यांचा अभ्यास करण्यासाठी त्यांना यातून बाहेर काढून त्यांना सुक्ष्मदर्शकाखाली बघितले जाते. असाच एक कोळी त्याने नुकताच एका कुपीतून काढला आणि पेट्री डिशमध्ये ठेवला. हे कोळी सूक्ष्मदर्शकाखाली कसे दिसतात हे तो मला दाखवणार होता. आपण अनेकदा त्यांना आपल्या घरात, कोपऱ्यात लपलेले पाहिले आहे. मॅक्रो लेन्ससाठी लेन्सचे माझे नवीन अडॅप्टर वापरून पाहण्यासाठी मी कधीतरी काही रंजक दिसणाऱ्या स्पायडरचे फोटो काढण्याचा प्रयत्न केला आहे परंतु मला ते 20 ते 50 पटीने वास्तविक आकारापेक्षा मोठे दिसेल. म्हणून, त्याने ते सूक्ष्मदर्शकाखाली ठेवले आणि एक-दोन मिनिटांत त्याने मला कोळी दाखवण्यासाठी फोकस व्यवस्थित केला. ती मादी होती आणि तिची पोटाकडची बाजू दिसत होती. कोळ्यांच्या मादी सामान्यत: पुरुषांपेक्षा मोठ्या असतात. त्यांनी असेही नमूद केले की कोळ्यांमध्ये मादी कोळी नरांना खाऊन देखील टाकतात. तपशीलवार अभ्यासासाठी सूक्ष्मदर्शकाखाली भाग पाहण्यासाठी ते सहसा कोळ्यांचा एक भाग काढतात आणि हा असाच एक नमुना होता ज्यासाठी आधीपासून विच्छेदन केले गेले होते. त्यापैकी काही चित्रे येथे दाखवली आहेत. 

 विविध कोळ्यांचा प्रदीर्घ शोध घेतल्यानंतर गौतमने अभ्यासासाठी स्वत:साठी मोठ्या प्रमाणात नमुने गोळा केले आहेत. तामिळनाडूच्या विविध भागात त्याचा वावर असतो. त्या सर्व नमून्यांचे संपूर्ण विश्लेषण करणे आणि त्यांची वैशिष्ट्ये आणि वैशिष्ट्यांच्या या निष्कर्षांवर शोध निबंध (research papers) लिहिणे हे एक मोठे काम आहे. काही नवीन प्रजाती शोधण्यासाठी ते मोठ्या डेटासेटची माहिती तपासतात आणि रेकॉर्ड करतात ज्यांची अद्याप नोंद झाली नाही. GATE सारखी परीक्षा उत्तीर्ण असूनही तो इतक्या आडगावच्या ठिकाणी का आला आणि अनेक चांगल्या रँक असलेल्या संस्थांमध्ये प्रवेश मिळण्याची संधी असूनसुदधा तो का नाही गेला हे आता मला समजले. कोळ्याबद्दलची त्याची आवड अफाट आणि संसर्गजन्य आहे. ही अशी गोष्ट आहे जी त्याला कोणत्याही फेलोशिपद्वारे आर्थिक पाठबळ नसताना आणि त्याच्या बचतीचा वापर जगण्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या कठीण टप्प्यांमध्येही त्याला त्याच्या संशोधनात प्रवृत्त करते. हा ध्यास अशी गोष्ट आहे जी तुम्ही अशा लोकांच्या कथांमध्ये ऐकली/पाहिली/वाचली असेल जी विज्ञान, कला, क्रीडा किंवा इतर कशासाठीही त्यांची आवड जोपासण्याचा जिवापाड प्रयत्न करतात. पीएचडी करण्यासाठी स्वयं-प्रेरणा आणि ध्यासाची आवश्यकता असते आणि हे सर्व त्याच्याकडे आहे. घरात शिक्षणाचा कोणताही इतिहास नसलेल्या, ग्रामीण पार्श्वभूमीतून आलेल्या गौतमने आपल्या गावातील आणि आसपासच्या मुलांसाठी एक आदर्श ठेवला आहे. 

 -डॉ विनायक कांबळे 

भारतीय विज्ञान शिक्षण आणि संशोधन संस्था (IISER) तिरुवनंतपुरम, केरळ

[1] https://hubnetwork.in/unveiling-the-unknown-new-spider-species-discovered-in-baladinggre-village-in-meghalaya/

गुरुत्वीय लहरी

साधारण एका शतकाआधी आईनस्टाईन नावाचा एक अवलिया जगाला कोड्यात पाडणाऱ्या प्रश्नाच्या उत्तराचं भाकीत करून गेला, त्याच्या सामान्य सापेक्षतावादाच्या सिद्धांतातून. बऱ्याचदा, या सिद्धांताच्या पूर्वार्धात मांडलेल्या विशेष सापेक्षतावादाच्या सिद्धांताबद्दल जे काही बोललं जातं, ते सांगताना केवळ वेळेच्या सापेक्षतेबद्दल सांगितलं जातं, पण ह्या सगळ्या प्रश्नांची व्याप्ती फार मोठी आहे. या सगळ्या विषयात वेळेची व्याप्ती, अवकाशाची व्याप्ती अतिप्रचंड स्वरुपाची आहे. म्हणजे वेळेच्या किंवा काळाच्या मोजमापाची व्याप्ती विश्वाच्या वयाच्या तुलनेची (विश्वाचे अंदाजे वय १३.७ × १०^९ वर्षे ) आणि याची जागेची म्हणजे अवकाशाच्या मोजमापाची व्याप्ती विश्वाच्या पसाऱ्याच्या तुलनेची आहे (अंदाजे १०० हजार प्रकाशवर्षे).

सौजन्य विकिपीडिया

तर, न्युटनच्या सफरचंदाच्या ख्यातनाम गोष्टीवरून जगाची अशी समजूत होती किंवा आहे की "गुरुत्वाकर्षण" म्हणजे दोन वस्तूंमधले परस्परांना आकर्षित करून घेण्याचे बल. पण आईनस्टाईनच्या सामान्य सापेक्षतावादाच्या सिद्धांतात हीच गोष्ट पूर्णतः वेगळा आयाम घेते. तो असे म्हणतो, की मुळात अवकाश आणि काळ हे परस्परांपासून विभक्त नाहीत तर एकमेकांशी संलग्न असून एक बहुमितीय पटलाची निर्मिती करतात. आणि अवकाशात कोणतीही वस्तू तिच्या आजूबाजूच्या त्रिमितीय अवकाश आणि काळ मिळून बनलेल्या या बहुमितीय पटलावर स्वत: भोवती एक उतार निर्माण करते. म्हणजे एखाद्या ताणलेल्या दोऱ्यावर कुठेतरी बोट ठेवून दाब दिल्यास जसे दोर खाली वाकेल त्याप्रमाणे. किंवा ताणलेल्या कापडावर एखादा जड चेंडू फेकल्यास तो जसे कापडाला एक खोबण निर्माण करेल तसेच काहीसे. अर्थात, या उताराची व्याप्ती त्या वस्तूच्या वस्तुमानावर अवलंबून असते, ज्याला आपण त्याचे गुरुत्वाकर्ष्णाचे क्षेत्र (field) म्हणू शकतो. आणि, त्यावर एखादी दुसरी वस्तू आल्यास (जिला स्वत: चे असे सीमित गुरुत्वाकर्ष्णाचे क्षेत्र असेल) ती आपोआप या उतारावरून घरंगळत जाते. अशा वक्राकार बहुआयामी अवकाशात दोन बिंदूमधील किमान अंतर सरळ रेषेत न राहता ते सुद्धा वक्राकार होते. त्यामुळे अशी लहान वस्तू आपल्याला त्या मोठ्या वस्तू भोवती वर्तुळाकार किंवा लंब वर्तुळाकार रित्या फिरत असल्याचा भास होतो, आणि याला वस्तुमान नसलेले प्रकाशकिरणही अपवाद नाहीत.

गुरुत्वीय लहरी (Gravitational Waves) याच अवकाश - काळ यांच्या बहुमितीय पटलावर उमटतात. एखाद्या महाकाय खगोलीय वस्तूंच्या वेगातील बदल किंवा एका अजस्त्र म्हाताऱ्या ताऱ्याचा महास्फोट अशा गुरुत्वीय लहरीना निर्माण करतो आणि या पुढे त्या अवकाश - काळाच्या पटलावर प्रवास करतात. पण प्रकाशाच्या लहरीप्रमाणे त्याचे इतर कोणत्याही पदार्थासोबत विनिमय न होता त्या अखंडित अवस्थेत मार्गक्रमण करतात. आणि म्हणूनच, त्याच्या निर्मिकाबद्दलची माहिती त्यात अबाधित राहते. म्हणून त्यांचा अभ्यास करणे आपल्या या विश्वाच्या बद्दलच्या ज्ञानात अमुल्य भर घालू शकते. 

कालच्या जगभरात कौतुकाचा वर्षाव केल्या जाणाऱ्या घटनेत अशाच गुरुत्वीय लहरीचा प्रत्यक्ष पुरावा शास्त्रज्ञाना सापडला आणि म्हणून हा लेख प्रपंच. अशा गुरुत्वीय लहरीचा शोध घेणं तसे अवघड असते आणि Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO) ने त्यासाठी तयार केलेले अजस्त्र लेझर वर आधारित उपकरण केवळ मोठ्या तीव्रतेच्या लहरीचा शोध घेऊ शकत होते. आणि ही काल शोधलेली लहर सुद्धा अशाच दुर्मिळ खगोलशास्त्रीय घटनेचा परिणाम आहे. दोन परस्पराभोवती फिरणारी कृष्णविवरे (black holes) एकमेकात विलीन होऊन त्या संयोगाक्षणी ह्या लहरींचा जन्म झाला. “LIGO” ने त्यासाठी वापरलेल्या उपकरणात एका लेझर लहरींचा एका द्विभाजक आरशाच्या सहाय्याने मोठ्या "L" आकाराच्या दोन किरणांमध्ये विभाजन होते. जे अशाच ठराविक अंतरावरील (४ किमी) आरशाच्या सहाय्याने पुन्हा परावर्तीत होऊन पुन्हा उगमाच्या ठिकाणी येऊन एकमेकांना छेदतात, ज्यायोगे त्यांचे व्यतिकरण (interference) होते.

अशात गुरुत्वीय लहरी जिथून जातात तिथे अवकाश एका दिशेने किंचित आकुंचन पावते, तर त्याच्या काटकोनाच्या दिशेत किंचित प्रसारण पावते. मग या उपकरणाच्या एका बाजूच्या प्रकाशाची लांबी दुसऱ्या बाजूपेक्षा किंचित कमी होते, जी त्याच्या व्यतिकरण प्रक्रियेवरून मोजली जाऊ शकते. केवळ एवढेच नव्हे तर कोणत्या दिशेला लांबी कमी / जास्त झाली आहे यावरून सदर खगोलीय घटना कोणत्या दिशेला झाली आहे, याचाही अंदाज बांधता येतो. वर दाखवलेल्या छायाचित्राप्रमाणे इतक्या मोठ्या अंतराच्या प्रमाणावर प्रयोग करून देखील त्याच्यातल्या मोजमापाच्या अचूकतेचे विशेष कौतुक आहे, कारण यात निर्माण झालेला अंतराचा बदल हा फक्त अणुच्या केंद्राकाच्या लांबीइतका होता, जो मोजण्यात त्यांना यश आले. तुलनाच करायची झाली तर जर हे उपकरण सूर्यापासून आपल्या दुसऱ्या सगळ्यात जवळच्या ताऱ्यापर्यंत पसरले असते, तर हा लांबीबदल केवळ आपल्या मानवी केसाच्या जाडी इतका भरेल. हे सगळं खरंच भारावून टाकणारं आहे, या सगळ्या अफाट पसरलेल्या विश्वाच्या पसाऱ्याची लांबी थक्क करून सोडणारी आहे. त्यात अश्या एखाद्या दुर्मिळातील दुर्मिळ घटना जगाच्या इतिहासात फार मोठ्या पाऊलखुणा सोडून जातात. 

-डॉ विनायक कांबळे 

निळेशार वाटे हे आभाळ सारे

निळे वाहते पाणी त्याखालूनी

कुण्या गावचा पूल दोन्ही किनारे

पहा जोडतो पाय तो रोवूनी

निळ्या डोंगराच्या पुसटत्याच रेषा

फिक्या होत जातात क्षितिजातूनी

निळ्या या नभाने उधळून द्यावे

निळे दान अपुल्याच हातातूनी

निळी होत जाते मी डोकावताना

निळ्या खोल डोहातली होऊनी

नदीच्या तळाशी कुठे खोल आर्त

निळे सूर येतात पाण्यातूनी

दिशा होत जाता निळ्या सावळ्याशा

निळे रंग येतात स्वप्नातूनी

तुझी होत जाते तशी वाहताना

प्रवाहात माझ्या मी गाण्यातूनी

-विनायक कांबळे

The Challenges of Science Outreach in India -2 (Importance of Women Participation)

In the previous article, we saw what science dissemination and scientific temper are and how they are related to each other. We also briefly dealt with how financial support from the government for scientific research is crucial and can lead to subsequent economic growth. In the last part we looked at the dissemination of science at the school or college level and how a person can contribute to the cause with some of the challenges mentioned.

There are some other important factors affecting the scientific dissemination and scientific temper in society to discuss, for example: government apathy, lack of participation of women - underprivileged community, inappropriate educational methods, errors in implementation etc. In this article we will look at the element of women in science.

Women make up half of India's (and the world's) total population. Although this ratio varies from state to state, one can say that as a general average, at least. At least in the twentieth century and earlier, the majority of scientists known to the world were men. That doesn't mean women didn't have the intellectual capacity necessary for scientific research, but you don't see their names in those ideals? Why?

If we wish to improve this perception, we need to bring more women in Science, Technology, Engineering and Mathematics (STEM) areas so that it becomes a usual scene to have significant woman participation in STEM jobs, conference and especially positions of power. This problem is multiferous, involving multiple aspects such traditional gender-specific roles, gender biased social rules, cultural practices, subconscious biases (of men and women) etc. 

Historically, the right to education for women came very late, about one to two centuries ago in India and a little earlier than that in the west, but relatively recently. Therefore, the concept of female scientist does not come naturally to the public mind. That is, the characters we see as scientists in our movies, advertisements, and novels are mostly white-coat(lab apron)-wearing, bushy-haired, and occasionally eccentric "males". (with a few exceptions)

However, in the last century, women not only practiced science but also started contributing to the field of scientific research and some of them are recognized for their work such as: ________________(Fill in names of five female scientist here, can you?)

Anna Modyil Mani: This doodle by Google for Anna Mani, one of India's first women scientists, on her 104th birth anniversary. She was born in 1918 in Kerala. She was a physicist and meteorologist. She has also served as the former Deputy Director General of India Meteorological Department.

In the Indian context there are certainly women who have made invaluable contributions in the field of science.[1] On one side, Kamala Sohoni's struggle to get admission to the Indian Institute of Science (IISc) Bangalore [2] while on the other, a large number of women today earn doctorates in science and are seen working in science. This change is definitely welcoming. 

In a common household, both boys and girls are given equal opportunities for education. At least among urban and middle class groups. In working class, low-income or rural and remote areas, the issue of education for most girls is still critical because their social status has not changed much. However, statistics show that even today there is no hindrance to the education of girls till class 10th. Eg : According to the 2011 census, the total literacy percentage in Maharashtra is about 83%, of which about 90% for males and about 75% for females. The overall literacy rate of India as a whole is approximately 74%, with males averaging 82% and females averaging 64%. The lowest total literacy is in Uttar Pradesh, Andhra Pradesh, Jharkhand and Bihar is 63-69% and in the same state women's literacy is 53-57%. Rajasthan has the lowest female literacy rate in the country at a little less than 53%. [3]

There is a huge disparity in the overall male-female literacy rate. Although it is diminishing with time, there is no doubt that it is still there. At every educational stage, primary, secondary, higher secondary, graduation and beyond; At each such stage the gap gets wider. The dropout rate of girls from the education stream also increases at a much faster rate than that of boys. There is no doubt that this education will be useful for girls to do independent jobs and businesses.[4] But girls' education and gender discrimination in education have an equally serious impact on the program of inculcating our scientific temper in the society.

The scientific temper is not just reading the science taught in the book and absorbing it or doing a technical project, but it is rational in believing or practicing anything in daily life. Besides, can it be proven with evidence on the tests of science? It is important to keep a clear conscience. It is also important to identify the gray area between common misconceptions - superstition and their scientific refutation.

As Mahatma Phule said that if a woman learns, a family becomes literate, the scientific approach of a woman helps to make a family's approach to life scientific. For example: Still in the Indian family system the women of the house are heavily involved in determining the customs and practices (from cooking to anything else) to be followed at home. Mothers and grandmothers, from such roles, in the upbringing of those children unknowingly inculcate the culture of what and how much to believe. So if the mother's attitude is scientific, it helps the children to become the same. In our daily life, whether it is health care, cleanliness in our surroundings, caste-gender discrimination and the resulting social discrimination in all these things, a person's perspective is created and influenced from home. Over time, the person's way of thinking may change, but it takes effort to make such a big change as to hear, understand, and change something against the strongly held belief in your mind, and basically you have to have the openness to accept ideological change. We originally defined our term scientific temper as "a disposition always ready to welcome new knowledge, new experiments, even if their results are contrary to our orthodox opinions and strong convictions."

Besides, when a new information is presented in the media or in a program for the dissemination of science, the aim is to make it accessible to all so that the newly learned knowledge can be known to people from all walks of life. The benefits of that information are manifold in their personal lives such as dispelling superstitions, preventing diseases, promoting technology with new knowledge, enabling people doing agriculture-industry, etc. to do it better. This is to make students interested in science and attracted to enter the field of research. By not giving importance to the participation of women there, we are about to deduct half of the society from the census.

Therefore, the scientific approach of women in the society, or their enlightenment is also an investment aimed at the future generation's scientific approach. But at such a time women being uneducated or less educated becomes a problem in many ways. Therefore, as stated in the conclusion of the first part, it becomes the responsibility of the so-called educated scientific community (both men and women) of the society to integrate them into the mainstream and thereby contribute to the country in terms of challenges arising from geographical barriers as well as social gender barriers.

-Dr. Vinayak Kamble

Member, Indian National Young Academy of Sciences (INYAS)

And

Assistant Professor, Department of Physics

Indian Institute of Science Education and Research (IISER) Thiruvananthapuram, Kerala

References and Notes:

1.Recommending books like “Lilavathi’s Daughters” edited by Rohini Godbole and Ram Ramaswamy on this subject. Although “Contribution of Women in Indian Science” is important information to the reader, it is not the subject of discussion at hand and hence the subject may be handled separately sometime in future and the subject of discussion for now is the factor of women in science dissemination”

2.https://indianexpress.com/article/explained/everyday-explainers/google-doodle-kamala-sohonie-cv-raman-8671266/

3.https://loksabhadocs.nic.in/Refinput/New_Reference_Notes/English/Girls%20Education%20in%20India.pdf

3. We see how many women are actually in jobs. Also if the world was so fair and neutral, every political and administrative position would have equally reflected the proportion of women. Unfortunately it is not so.

विज्ञान प्रसाराशी संबंधित भारतातील आव्हाने -२ (स्त्री सहभागाचे महत्व )

 मागील लेखात आपण विज्ञान प्रसार आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे काय आणि ते एकमेकांशी कसे संबंधित आहेत हे पाहिले. वैज्ञानिक संशोधनासाठी सरकारकडून मिळालेल्या आर्थिक सहाय्यामुळे पुढील आर्थिक वाढ कशी होऊ शकते, हे देखील आपण थोडक्यात समजून घेतले. शेवटच्या भागात आपण शालेय किंवा महाविद्यालयीन स्तरावर विज्ञानाचा प्रसार का करावा आणि उल्लेख केलेल्या काही आव्हानांसह एखादी व्यक्ती या सामाजिक कार्यात कसे योगदान देऊ शकते, हे पाहिले.

समाजात विज्ञान आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाच्या प्रसारावर परिणाम करणारे आणखी काही महत्वाचे घटक आहेत, उदाहरणार्थ: सरकारी अनास्था, महिला - वंचित समुदाय यांच्या सहभागाचा अभाव, अयोग्य शैक्षणिक पद्धती, अंमलबजावणीमधल्या त्रुटी वगैरे. या लेखात आपण विज्ञान आणि विज्ञान प्रसारातील महिलांचा घटक पाहू.

भारताच्या (आणि जगाच्या) एकूण लोकसंख्येपैकी निम्मी लोकसंख्या स्त्रिया आहेत. हे प्रमाण राज्यानुसार बदलत असले तरी, सर्वसाधारण सरासरी म्हणून कोणीही निदान असे म्हणू शकतो. किमान विसाव्या शतकात आणि त्यापूर्वीच्या काळात, जगाला माहीत असलेले शास्त्रज्ञ बहुतेक पुरुष आहेत. याचा अर्थ असा नाही की स्त्रियांमध्ये वैज्ञानिक संशोधनासाठी आवश्यक असलेली बौद्धिक क्षमता नव्हती, परंतु तुम्हाला त्यांची नावे त्या आदर्शांमध्ये दिसत नाहीत? का?

आपल्याला यात सुधारणा हवी असेल, तर आपल्याला विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित (STEM) क्षेत्रात अधिक महिला आणण्यासाठी विशेष पाऊले उचलण्याची गरज आहे जेणेकरून STEM नोकऱ्यांमध्ये, परिषदांमध्ये आणि विशेषत: महत्वाच्या पदांवर महिलांचा लक्षणीय सहभाग असणे हे नेहमीचे दृश्य होईल. ही समस्या बहुविध आहे, ज्यामध्ये पारंपारिक लिंग-विशिष्ट भूमिका, लैंगिक पक्षपाती सामाजिक नियम, सांस्कृतिक प्रथा, अहेतुपुरस्सर पूर्वग्रह (स्त्री आणि पुरुष दोघांचेही) इत्यादी अनेक पैलूंचा समावेश आहे.

ऐतिहासिकदृष्ट्या, स्त्रियांना शिक्षणाचा अधिकार खूप उशीरा मिळाला, म्हणजे भारतात सुमारे एक ते दोन शतकांपूर्वी आणि पश्चिमेत त्याहून थोडासा आधी, परंतु तसा तुलनेने अलीकडील. त्यामुळे स्त्री शास्त्रज्ञ ही संकल्पना जनमानसात स्वाभाविकपणे डोळ्यासमोर येत नाही. म्हणजे, आपल्या चित्रपटांत, जाहिरातींत, कथा-कादंबरींमध्ये आपल्याला शास्त्रज्ञ म्हणून दिसणारे पात्र बहुतेक पांढरा कोट घातलेला, झुडूप-केसांचा, प्रसंगी विक्षिप्त पण "पुरुष" असतात. (काही निवडक अपवादांसह)

तथापि, गेल्या शतकात, स्त्रियांनी केवळ विज्ञानाचा अभ्यासच केला नाही तर वैज्ञानिक संशोधनाच्या क्षेत्रातही योगदान देण्यास सुरुवात केली आहे आणि त्यापैकी काही त्यांच्या कामासाठी ओळखल्या गेल्या आहेत जसे की: ______ (येथे तुम्हाला माहित असलेल्या पाच महिला वैज्ञानिकांची नावे भरा, करू शकता का?) 

अण्णा मोदयील मणी: भारतातील पहिल्या महिला वैज्ञानिकांपैकी एक अण्णा मणी यांना त्यांच्या 104 व्या जयंतीनिमित्त Google ने केलेले हे  डूडल. त्यांचा जन्म 1918 - केरळ मध्ये. त्या एक भौतिकशास्त्रज्ञ आणि हवामानशास्त्रज्ञ होत्या. त्यांनी भारतीय हवामान विभागाचे माजी उपमहासंचालक म्हणूनही काम केले आहे.

भारतीय संदर्भात नक्कीच अशा महिला आहेत ज्यांनी विज्ञान क्षेत्रात आपले अमूल्य योगदान दिले आहे.[1] भारतातल्या विज्ञान क्षेत्रातून डॉक्टरेट मिळवणाऱ्या कमला सोहोनी आणि त्यांना भारतीय विज्ञान संस्थान (IISc) बंगलोर येथे प्रवेश मिळण्याकरिता करावा लागणार संघर्ष [2] एकीकडे आणि आज मोठ्या संख्येने स्त्रिया विज्ञानात डॉक्टरेट मिळवून संशोधन क्षेत्रात काम करताना दिसतात. हा बदल निश्चित स्वागतार्ह आहे पण आपण यावर समाधानी व्हावे का? 

सर्वसाधारण घरामध्ये हल्ली मुलगा किंवा मुलगी यांना दोघानांही शिक्षणाची समसमान संधी दिली जाते. निदान शहरी आणि मध्यमवर्गीय गटात तरी. श्रमजीवी, अल्पउत्पन्न किंवा ग्रामीण, दुर्गम भागात बहुतांशी मुलींच्या शिक्षणाचा प्रश्न अजूनही गंभीर आहे कारण त्यांची सामाजिक स्थिती म्हणावी तितकी बदललेली नाही. पण तरी निदान दहावीपर्यंत मुलींच्या शिक्षणाला आजच्या काळात तरी आडकाठी नाही असे आकडे सांगतात. उदा : २०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रात एकूण साक्षरता टक्केवारी साधारण ८३% आहे, त्यात पुरुषांचे साधारण ९०% आणि स्त्रियांचे साधारण ७५% आहे. संपूर्ण भारताचे एकूण साक्षरता प्रमाण साधारण ७४% आहे, त्यात पुरुषांचे साधारण ८२% आणि स्त्रियांचे साधारण ६४% आहे. सर्वात कमी एकूण साक्षरता उत्तर प्रदेश, आंध्र प्रदेश, झारखंड आणि बिहार या राज्यात ६३-६९% तर त्याच राज्यात स्त्रियांचे साक्षरता प्रमाण ५३-५७% आहे. देशातील सर्वात कमी स्त्री साक्षरता प्रमाण, राजस्थान मध्ये ५३% पेक्षा थोडेसे कमी आहे. [3]  

एकंदर पुरुष - स्त्री यांच्या साक्षरता प्रमाणात कमालीची तफावत आहे. ती काळासोबत कमी होत असली तरी अजूनही ती आहे यात कुठलेही दुमत नाही. प्रत्येक शैक्षणिक टप्प्यावर, प्राथमिक, माध्यमिक, उच्चमाध्यमिक, पदवी आणि त्यापुढे; अशा प्रत्येक टप्पयावर ही दरी आणखी रुंदावत जाते. मुलींचे शिक्षणाच्या प्रवाहातून बाहेर पाडण्याचे प्रमाणसुद्धा मुलांच्या तुलनेने फार झपाट्याने वाढत जाते. या शिक्षणाचा पुढे मुलींना स्वतंत्र नोकरी-व्यवसाय करायला उपयोग होईल ह्यात शंका नाही.[4]  पण मुलींचे शिक्षण आणि शिक्षणातला लिंगभेद याचे पडसाद आपल्या वैज्ञानिक दृष्टिकोन समाजात रुजवण्याचा कार्यक्रमावर सुद्धा तितक्याच गंभीरतेने पडतात.

वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे केवळ पुस्तकात शिकवले जाणारे विज्ञान वाचून ते आत्मसात करणे नव्हे किंवा एखादा टेक्निकल प्रोजेक्ट करणे इतकेच नव्हे तर रोजच्या जगण्यात कुठल्याही गोष्टीवर विश्वास ठेवताना किंवा आचरणात आणताना ती तर्कसंगत आहे का? आणि विज्ञानाच्या कसोट्यांवर याला सप्रमाण सिद्ध करता येऊ शकते का? हा नीरक्षीर विवेक ठेवणे हे महत्वाचे. समाजातल्या श्रद्धा - अंधश्रद्धा यातल्या धूसर रेषेला ओळखणे आणि त्यांचे वैज्ञानिक खंडन करणे हे देखील महत्वाचे आहे. 

एक स्त्री शिकली तर एक कुटुंब साक्षर होते या महात्मा फुलेंच्या उक्तीप्रमाणे एका स्त्रीच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनाने एका कुटुंबाचा जगण्याचा दृष्टिकोन वैज्ञानिक होण्यास मदत होते. उदाहरणार्थ: अजूनही भारतीय कुटुंब पध्द्तीमध्ये घरी पाळल्या जाणाऱ्या रूढी-परंपरा आणि पद्धती (स्वयंपाकापासून ते इतर कोणत्याही) या ठरवण्यामध्ये घरातल्या महिलांचा सहभाग मोठा असतो. आई-आज्जी अशा भूमिकांमधून त्या मुलांच्या संगोपनात त्यांची वाढ होताना कोणत्या गोष्टीवर किती आणि कसा विश्वास ठेवायचा याचे संस्कार त्यांच्याही नकळत घालून देत असतात. त्यामुळे जर आईचा दृष्टीकोन वैज्ञानिक असेल तर मुलांचाही तो तसा होण्यास फार मोठी मदत होते. आपल्या रोजच्या जगण्यात मग ते आरोग्याची काळजी असो, आपल्या परिसरातली स्वच्छता असो, जातीभेद - लिंगभेद आणि त्यामुळे येणारे सामाजिक भेदभाव असोत या सगळ्या गोष्टींमध्ये एखाद्या व्यक्तीचा दृष्टोकोन हा घरातून निर्माण झालेला आणि प्रभावित झालेला असतो. कालांतराने त्या व्यक्तीच्या विचार करण्याच्या पद्धतीमध्ये बदल होऊ सुद्धा शकतो पण आपल्या मनात घट्ट बसलेल्या समजुतीच्या विरुद्ध काही ऐकणे, समजून घेणे आणि पटल्यास बदल करणे इतकं मोठं स्थित्यंतर येण्याकरता श्रम घ्यावे लागतात आणि मुळात वैचारिक बदल स्वीकारायला लागणार मोकळेपणा असावा लागतो. आपल्या वैज्ञानिक दृष्टिकोन या संज्ञेची व्याख्याच मुळात आपण अशीच केली होती की "नवीन ज्ञान, नवीन प्रयोग यांचे स्वागत करण्यासाठी सदैव तत्पर असणारा स्वभाव, जरी त्यांचे परिणाम आपल्या रुढ मत आणि घट्ट समजूतींच्या विरुद्ध असले तरीही ते स्विकारण्याची तयारी असणे."

त्याशिवाय, एखादी नवी माहिती जेव्हा विज्ञान प्रसार करण्याकरता माध्यमांमधून किंवा कार्यक्रमामधून मांडली जाते तेव्हा त्याचा उद्देश ती सर्वांपर्यंत पोहोचणे हा असतो जेणेकरून त्या नव्याने कळलेल्या ज्ञानाची सर्व स्तरातील लोकांना माहिती व्हावी. त्या माहितीचे फायदे त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात अंधश्रद्धा दूर करणे, रोगांपासून बचाव करणे, नवीन ज्ञानाने तंत्रज्ञानाला चालना देणे, शेती-उद्योग वगैरे करणाऱ्या लोकांना ते आणखी चांगल्या रीतीने करता यावे हे आणि असे अनेकविध फायदे आहेत. विद्यार्थी विद्यार्थिनीना विज्ञानात रस निर्माण होऊन संशोधन क्षेत्रात येण्याचे आकर्षण निर्माण होणे, हे ही आहेच. तिथे स्त्रियांच्या सहभागाला महत्व न देण्याने आपण साधारण अर्ध्या समाजाला खिजगणतीतून वजा करण्याचा प्रमाद करण्यासारखे आहे. 

त्यामुळे समाजातील स्त्रियांचे दृष्टिकोन वैज्ञानिक होणे, किंवा त्यांचे प्रबोधन करणे हे सुद्धा भावी पिढीच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनाच्या उद्देशाने एक गुंतवणूक असते. पण अशा वेळी स्त्रियांचे अशिक्षित किंवा कमी शिक्षित असणे त्याला अनेक अर्थाने अडचणीचे ठरते. म्हणून पहिल्या भागाच्या समारोपात म्हटल्याप्रमाणे भौगोलिक अडथळ्यांमुळे उद्भवणार्‍या आव्हानांच्या सोबतच सामाजिक लिंगभेदाच्या अडथळ्यांमुळे उद्भवणार्‍या आव्हानांच्या संदर्भात, मुख्य प्रवाहात त्यांचे एकीकरण करणे आणि त्यायोगे देशासाठी योगदान देणे ही समाजाच्या तथाकथित सुशिक्षित विज्ञानवादी समाजाची (पुरुष आणि स्त्रिया दोघांची) जबाबदारी बनते.

-डॉ. विनायक कांबळे

सदस्य, इंडियन नॅशनल यंग अकॅडमी ऑफ सायन्सेस (INYAS)
आणि
सहाय्यक प्राध्यापक, भौतिकशास्त्र विभाग
भारतीय विज्ञान शिक्षण आणि संशोधन संस्था (IISER) तिरुवनंतपुरम, केरळ

संदर्भ आणि नोट्स:

1.या विषयावर रोहिणी गोडबोले आणि राम रामास्वामी यांनी संपादित केलेल्या “Lilavathi’s Daughters- यांसारख्या पुस्तकांची वाचकांना शिफारस करत आहे. जरी “भारतीय विज्ञानातील स्त्रियांचे योगदान” ही वाचकाला महत्त्वाची माहिती असली तरी प्राप्त लेखामध्ये तो चर्चेचा मुद्दा नाही आणि म्हणूनच त्या विषयावर पुन्हा केव्हातरी सविस्तर लिहावे लागेल आणि सध्या चर्चेचा मुद्दा म्हणजे विज्ञान प्रसारातील महिलांचा घटक"

 2.https://indianexpress.com/article/explained/everyday-explainers/google-doodle-kamala-sohonie-cv-raman-8671266/

3. https://loksabhadocs.nic.in/Refinput/New_Reference_Notes/English/Girls%20Education%20in%20India.pdf

3. प्रत्यक्षात नोकऱ्यांमध्ये स्त्रियांचे प्रमाण आपल्याला किती दिसते हे आपण पाहतोच. त्यातही जर जग इतके निष्पक्ष आणि तटस्थ असते, तर प्रत्येक राजकीय आणि प्रशासकीय स्थानावर स्त्रियांचे प्रमाण समसमान रीतीने प्रतिबिंबित झाले असते. दुर्दैवाने तसे नाही.

जय भीम!

एका सामान्य माणसामध्ये इतकं बळ कुठून यावं, की पिढ्यान पिढ्या चालत आलेल्या समाजाच्या पद्धतीविरुद्ध जाऊन असामान्य ऐतिहासिक कामगिरी करायचं?

वर वर गोष्ट सोपी वाटते, पण ती गोष्ट तितकीही सोपी नाही. 

एक आजच्या काळातलं उदाहरणच घेऊ, 
समजा, एका मुलीनं इतर धर्मातल्या मुलाशी लग्न केलं. जर ती मुलगी आधी हिंदू होती आणि तिने मुस्लिम मुलाशी लग्न केलं. (फक्त उदाहरण म्हणून घ्या, हे चांगलं का वाईट याचा खल करणं इथं अपेक्षित नाही) आपण आधी देवाची जशी प्रार्थना करायचो तशी आता करू नये हे तिला सांगितलं जातं. किंवा नाही सांगितलं तरी, असं समजू कि ती मुलगी स्वत:हून मुस्लिम धर्म आत्मसात करू पाहते. तर नमाज पडते वेळी आपल्या श्रद्धेत फार फरक नसतो. ते ही देवाकडे तेच मागत असतात जे आपण नमस्कार करून मागतो. आणि हातांच्या जुळणीत सुद्धा फक्त एकमेकांवर जुळलेले तळवे उघडून  देवाकडे दुवा करायची. पण हे करताना (निदान सुरुवातीला तरी ) तिचे हात थरथरले नाहीत तरच नवल. त्या थरथरण्या हातांमागचं कारण तिच्या श्रद्धेत नसून कुठेतरी आत्मविश्वासातल्या कमतरतेत आहे. 

आजवर आपण जे समजत होतो. जे आचरत होतो ते न करता त्या जागी काहीतरी वेगळं करणं तितकीशी सोपी गोष्ट नाही. साधी तर नाहीच नाही. त्याची मुळं कुठेतरी मनात खोल गेलेली असतात. लहानपणापासून जे मनावर बिंबवलेलं असतं, ते झुगारून द्यायला मुळात काही गोष्टींची नितांत गरज असते. त्यातली मुख्य गोष्ट म्हणजे जे पाहत आलोय, जे बिंबवलय त्याची पराकोटीची चीड किवा त्याचा राग. मग ही चिडच माणसाला ते झुगारून देण्यासाठी लागणारं बळ देते. जर आजच्या पुरोगामी म्हणवणाऱ्या काळात त्या मुलीच्या मनात जर इतका "किंतु" असेल तर साधारण अर्ध्या-पाऊण शतकापूर्वीची तर आपण कल्पनाच करू शकत नाही. 

जिथं कळायला लागल्यापासून गावातल्या नाल्यांना साफ करता करता माणसाची मनं त्या घाणीशी बेमालूमपणे एकरूप झालेली असतात, ढोरांना मारून त्यांची चामडी रंगवता-रंगवता त्या उग्र वासानं त्यांची नाकं मेलेली असतात, "जोहर मायबाप" म्हणत गावात महारकी / चांभारकी मागून मिळालेल्या तुकड्याला पोटं सरावलेली असतात, गावातल्या पाण्यापासून देव धर्म सुद्धा शिवता-शिवतीत बांधलेले असतात, तिथं जिणं कसं असेल याचा अंदाज बांधणं, आपल्या कल्पनेच्या पलीकडे आहे. कारण आपण हे सगळं अनुभवणं / पाहणं तर सोडाच ते कधी साधं ऐकिवात सुद्धा नसतं. तिथं एखाद्या माणसाला ह्या जिण्याची चीड येणं सहज आणि नैसर्गिक असलं तरी जीव देण्यापुढे किंवा जीव घेण्यापुढे काही विचार करण्याची माणसाची क्षमताच खुंटलेली असते. समाजाने त्याच्या विचारांच्या इतर दिशेला जाणाऱ्या वाटा, अनामिक उंच भिंती घालून अशा काही अडवून धरलेल्या असतात, की त्या पलीकडच्या जगाची तो कल्पना सुद्धा करू शकत नाही. आणि केलीच तर त्या वाटेवर त्याला दिसते ती त्याची फरफट आणि त्याच्या आप्त स्वकीयांचे हाल. 

जिथं नुसतं चांगलं धडूत जरी अंगावर दिसलं तरी "महार मजला" असं गावात म्हटलं जातं, तिथं शिक्षण घेणं ही त्या माणसाच्या नजरेला क्षितिजापलीकडे असणारी गोष्ट असते. त्यात बाबासाहेबांचं बरिस्टर होण्याला कोणतीही उपमा देण्यासाठी माझ्या नजरेत योग्य उपमान नाही. त्याला धाडसच म्हणावं लागेल. आपल्या मुठभर मावळ्यांना घेऊन अफाट पसरलेल्या यवनी साम्राज्याला ललकारू पाहणाऱ्या शिवाजी महाराजांइतकाच खंबीर निश्चय हवा. (इथं मी कोणाचीही कोणाशी तुलना करू इच्छित नाही. दोघेही महापुरुष माझ्या दृष्टीनं अत्यंत आदरणीय आहेत, आणि कुणाच्या भावना दुखावल्यास क्षमस्व). 

आज बाबासाहेबांच्या पुण्यतिथी निमित्त त्यांच्या स्मृतींना माझा नम्र नमस्कार. त्यांनी जे केलंय त्या उपकारातून बाहेर येण्याची या जन्मात तरी संधी नाही. 

वाचकांच्या माहितीसाठी म्हणून सांगू इच्छितो. मी जन्मानं हिंदू चांभार आहे. आमच्या वाड-वडिलांत बौद्ध धर्म स्वीकारलेला नाही. पण म्हणून माझ्यावरचे बाबासाहेबांचे उपकार काही कमी होत नाहीत. माझ्या कुटुंबात शिक्षण पहिल्यांदा आलं ते माझ्या वडिलांच्या पिढीत. ते दहावी पर्यंत शिकले. पदवी घेणारा मी घरात पहिलाच. आज इतकं, डॉक्टरेट पर्यंत शिक्षण घेऊ शकलो याला मी बाबासाहेबांचे उपकार मानतो. त्याच बरोबर मला माझ्या जाती बद्दल कुठल्याही प्रकारची लाज वाटत नाही किंवा अभिमान वगैरे वाटण्याचं तर कारणच नाही. आमचा पारंपारिक व्यवसाय म्हणजे आमचा चप्पलचं दुकान. वडील अकाली गेल्या नंतर काकांना मदत म्हणून मी कॉलेज सुटल्यावर तिथे जाऊन त्यांना मदत करायचो. चपलेला टाके वगैरे घालणं हेही शिकलोय. कधीतरी तेही करायचो. पण चप्पल दुरुस्ती हा आमचा मुख्य व्यवसाय नसल्याने ते कधीतरीच व्हायचं. त्या वेळेस B. Sc. ला होतो. तिथेच बसून अभ्यास सुद्धा केला आहे. अगदी M. Sc. पर्यन्त. येत जाता लोक बघत जायचे. फाजील कौतुक म्हणून सांगत नाही. तर त्यांच्यासाठी सांगतोय ज्यांना त्यांची जात सांगायची लाज वाटते. पुढे IISc ला पीएचडी ला प्रवेश घेतला आणि बंगलोर गाठलं तेव्हा ते चपलेचं दुकान सुटलं. 
(सांगण्यासारखं बरंच काही आहे. पुढे-मागे स्वत: बद्दल सांगायची वेळ आली कि सांगायचा प्रयत्न करीन. )

पण एक नक्की की, अजूनही आपली वैचारिक मुळं याच मातीत खोल रुतलेली आहेत. नाही म्हणायला समाज बदलतोय खरा पण कासवाच्या गतीने. अगदी काल मला अनुभव आला की एका सांस्कृतिक कार्यक्रमासाठी सुशिक्षित लोक सुद्धा स्वजातीय माणसांसोबत कंपू करायला प्राधान्य देतात. अर्थात हे शहरी - अर्वाचीन भेदभाव सौम्य स्वरूपाचे आणि अंतःस्थ असतात आणि वरकरणी काहीतरी आहारपद्धती, भाषाशुद्धी, चालिरितीतले फरक यांची फुटकळ सबबीच्या आवरणात जपले जातात. ग्रामीण, निम शहरी भागातले प्रकार अजून दिवसा उजेडी घडतात. तिथे एखादयला जातीवरून हाक मारण्यात कुणाला गैर वाटत नाही. दुर्दैवाने ऐकणाऱ्यालाही ते खटकतंय असं चित्र अपवादानेच दिसतं. जातीवादाचा रेषा आखल्या पाहिजेत आणि त्या समजावून सांगितल्या पाहिजेत तथाकथित सवर्णांना आणि दलितांना सुद्धा की अहेतुपुरस्सर भेदभाव (unintentional discrimination) कशाला म्हणतात ? 

असो, मागास वर्गातली शिकलेली लोकं त्यांच्या शिक्षणाचा अजूनही योग्य उपयोग म्हणावा तसं करताना दिसत नाहीत. या शिक्षणाला (फक्त) नोकरी मिळवायचं साधन म्हणून पाहिलं जातंय. तिथंच कदाचित त्या शिक्षणाचं अपयश आहे. बाबासाहेबांनी दिलेल्या संधीचं सोनं करा इतकंच म्हणणं आहे. 

-डॉ विनायक कांबळे 

The Challenges of Science Outreach in India -1 (Introduction)

    In a country as large and diverse as India, there are many different types of individuals. Socially, they can be classified into different classes based on caste/tribe, religion, or sect. Economically poor, middle-class, and upper-class, while educationally they can be classified into different classes like uneducated, educated, and highly educated. There is yet another dimension that cuts through all these verticals, i.e. those who have a scientific temper and those who don’t or it could also be those who uphold scientific ideas and those who do not. It would not be wise to say that if a person is uneducated, he/she cannot be progressive enough, similarly, if a person is highly educated it does not guarantee that he/she has a scientific approach. It is certainly not as black and white to draw such a conclusion.

    The same is broadly true about the scientific temper and the scientific dissemination in the country. This is related to the dissemination of scientific concepts/ideas in our society and practicing or believing in those. What's scientific dissemination? A simple Google search yields an answer like scientific dissemination is defined as "the effective communication of scientific knowledge, research findings, and discoveries to a variety of audiences in a clear, accessible, and meaningful manner." Whereas, the term scientific temper is broadly defined as "a temper ever ready to welcome new light, new knowledge, new experiments, even when their results are unfavourable to preconceived opinions and long-cherished theories."[1] So, are the scientific temper and dissemination of science two sides of the same coin? Our entire Indian society is engulfed by the basic ignorance about science and the lack of scientific perspective that comes from it, and the ignorance that brings about the lack of scientific perspective again, like a vicious circle.

    The challenges in India related to the scientific approach and dissemination of science include economic, social, educational, science awareness, and usefulness (of science). Each aspect is not only important in itself but becomes an influencing factor for the other aspects to achieve holistic scientific development. It is necessary to do this systematically to bridge the current gap and to drive all-inclusive scientific progress. For example, the method of teaching in the Indian curriculum (school/college) should be more practical, interactive, and self-learning-based. This component is likely to be included in the upcoming National New Educational Policy (NEP 2020) and it is necessary to implement it effectively.

    The economic aspect of scientific development is a big challenge. It is necessary to identify, give priority, and implement them. For instance, funds should be increased to drive scientific innovation, taking examples from countries with relatively comparable GDP and excellent performance in science. Currently, India's economy ranks fifth in the world with a GDP of about $3.4 trillion[2]. Investment in scientific and technological progress plays an important role in accelerating major projects and meeting critical needs. Long-term developments in science, especially the coming era of quantum computing technology, which are expected in the near future, require substantial investment to develop related infrastructure. The government has started the Quantum Mission[3] by funding it, but there is a need to increase the skilled manpower and capacity building in such a way, that in the future our country and its science can have a big stake in the world science. Besides, such incentives lead to industrial growth based on technology-based innovations and fulfill social needs by creating innovations. Therefore, in the calls related to science reform in the country, the economic component or its economic aspect is unquestionably important.

Let us see its social aspect as well.
    I enjoy being an active participant in programs related to science dissemination, especially when they involve scientific curiosity, research awareness, and educational development. Therefore, science awareness programs from high schools and colleges on better health services, aware citizens, collective fight against pandemics, improving the quality of education, and environmental protection are some of the various causes that are crucial from the scientific temper and science dissemination. Building scientific awareness and career opportunities in science among school and college children should be the prime objective because they are the ones who will be leading the future society. Awareness campaigns and special educational/social initiatives should be undertaken to spread scientific knowledge at various levels of society such as schools, college students, teachers, the general public, and underprivileged communities.

    What can I do at the individual level? - Visiting nearby schools or providing educational assistance to economically or socially weaker sections. For example: introducing them to new internet-based learning methods is possible. Or by giving my time to teach them and help them better learn which their parents are unable to do, or it may be happening at the school. However, such efforts need consistency. Offering intellectual help to such people/students, by interacting with them and providing them educational help. In such economically weak and/or socially deprived communities, first of all, education is not given its due importance, on the contrary, it is often considered useless. Therefore, the biggest challenge is to first impress upon them the importance of education and then to teach them about science. Language is the main factor in such various ventures. That's why outsiders who speak a different language (or perhaps the same but polished language) are aliens in front of such a group and limit communication. If someone could speak to them in their everyday language, offering better understanding, it would help in overcoming the barriers due to language.

    Science dissemination means opening the doors of science to public: to school students and laymen. The challenges arising due to language or geographical barriers, the challenges that prevail due to lack of education, and the challenges that exist due to misconceptions prohibit the people from merging in the mainstream and contributing to the country.


-Dr. Vinayak Kamble
Assistant Professor, School of Physics, IISER Thiruvananthapuram.
Member, Indian National Young Academy of Sciences, New Delhi.

References
[1] Diggle, John (1898). Nicoll, W. Robertson (ed.). The Faith of Science. The Expositor (Fifth Series). Vol. VII. London: The Expositor. pp. 451–452 via Wikipedia
[2] https://timesofindia.indiatimes.com/business/30-trillion-economy-document-to-outline-reforms-pitch/articleshow/104806581.cms?from=mdr
[3] https://dst.gov.in/national-quantum-mission-nqm